Giống như khu vực Vịnh Hạ Long và Cát Bà, vịnh Bái Tử Long là nơi người Việt cổ đã cư trú từ lâu đời. Kể từ phát hiện đầu tiên của nữ khảo cổ học người Pháp M. Colani về dấu tích người tiền sử trên đảo Danh Do La (Ngọc Vừng) được công bố năm 1938, đến nay đã có khá nhiều địa điểm tương tự được phát hiện, khai quật, qua đó làm rõ hơn lịch sử cư trú của người Việt cổ trên vịnh Bái Tử Long nói riêng, Quảng Ninh nói chung...

Năm 1938, sau khi phát hiện ra các công cụ đá, đồ gốm trên đảo Danh Do La và hang Hà Giắt (thuộc xã Hạ Long, Vân Đồn) và một vài địa điểm khác ven bờ Hòn Gai, Bãi Cháy… bà Colani đã công bố và đưa ra một khái niệm “Văn hoá Danh Do La” để chỉ về một giai đoạn con người hậu kỳ đá mới cư trú tại Vịnh Hạ Long và Bái Tử Long khoảng 7.000 - 4.500 năm cách ngày nay. Khái niệm này là tiền đề để các nhà khảo cổ học Việt Nam sau đó đã mở rộng nghiên cứu, phát triển phạm vi nó lên thành Văn hoá Hạ Long để khái quát cho hàng chục di chỉ cùng tính chất phân bố trên các đảo và ven bờ Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long từ Móng Cái về Vân Đồn, Hạ Long.

PGS.TS Trình Năng Chung (Viện Khảo cổ học VN, bên trái) cùng ông Lưu Văn Tốt trong hố khai quật hang Đông Trong lần thứ nhất, năm 2007.

Tính đến nay, đã có nhiều di tích về sự cư trú của người Việt cổ trên vịnh Bái Tử Long được các nhà khảo cổ phát hiện, khai quật, trong đó được quan tâm nhiều hơn cả là các địa điểm Soi Nhụ, Ba Vũng, Đông Trong. Hang Soi Nhụ nằm cách cảng Cái Rồng chừng 8km được các nhà khảo cổ Việt Nam khai quật năm 1967. Những di vật tìm thấy ở hang Soi Nhụ gồm 10 chiếc đồ đá gồm 2 công cụ đá ghè đẽo, 3 rìu đá mài, 2 hòn cuội tự nhiên, 2 mảnh bàn mai, 1 chày đá. Đồ gốm hang Soi Nhụ đều là những mảnh vỡ vụn, có hai mảnh tương đối lớn của một chiếc nồi. Theo các nhà khảo cổ, người Việt cổ đã sống tại hang Soi Nhụ vào khoảng 1 vạn năm cách ngày nay. Họ sống bằng thu lượm nhuyễn thể biển, hái hoa quả, có thể cả săn bắn...

Cách hang Soi Nhụ khoảng 4km, di chỉ Ba Vũng là một bãi cát nằm gần với hang Hà Giắt không xa đã được khai quật vào các năm 2001, 2003 và 2005 với sự  tham gia của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Qua 3 lần khai quật và các đợt khảo sát, các nhà khảo cổ đã thu được trên 3.000 di vật bằng các chất liệu đá, gốm và hàng trăm nghìn mảnh gốm... Căn cứ vào đặc điểm các di vật, các nhà khảo cổ đã đoán định Ba Vũng là một “công xưởng” chế tác gốm, mũi khoan bằng đá thuộc giai đoạn muộn của Văn hoá Hạ Long, qua giám định bằng phương pháp đồng vị phóng xạ cacbon (C14) cho niên đại từ 4.800 đến 3.900 năm cách ngày nay.

Điều thú vị, nếu như hang Soi Nhụ và bãi cát Ba Vũng nằm trên biển hay cách xa khu dân cư nhưng được phát hiện khá sớm thì với di tích Đông Trong tuy nằm gần ngay cảng Cái Rồng nhưng lại được phát hiện mới gần đây và được phát hiện rất tình cờ. Số là đầu năm 2007, trong một lần dự cuộc làm việc của UBND huyện Vân Đồn với các nhà doanh nghiệp tại trụ sở Xí nghiệp Hợp Lực Mai Quyền, tôi, tác giả bài viết này, được ông Lưu Văn Tốt, một thương binh đang đầu tư để kinh doanh du lịch tại động Đông Trong, kể cho nghe, rằng trong quá trình thi công thuỷ cung, ông và những người thợ phát hiện trong hang có những ống xương như xương người hoá thạch dính chặt vào nền hang. Tò mò, tan cuộc họp, tôi đã theo ông Tốt chui vào hang. Vốn có chút kiến thức về khảo cổ học, sau khi xem xét chắc chắn đây là di chỉ khảo cổ, tôi đã gọi điện cho PGS.TS Trình Năng Chung (Viện Khảo cổ học). Mấy ngày sau, TS Chung và PGS.TS Hà Văn Phùng (Viện trưởng Viện Khảo cổ học VN) đã đích thân xuống khảo sát. Đầu năm 2007, cuộc khai quật hang Đông Trong được tổ chức và đến năm 2009, tiếp cuộc khai quật lần thứ hai. Kết quả, các nhà khảo cổ đã phát hiện tại đây 7 ngôi mộ kèm di cốt người là mảnh sọ, xương chi, răng, trong đó có 2 mộ được chôn trong vò gốm; phần lớn mộ có chôn theo đồ tuỳ táng là rìu đá, đồ trang sức như vòng đá, hạt chuỗi làm từ vỏ nhuyễn thể. Ngoài ra còn phát hiện nhiều mảnh gốm; xương động vật, vỏ nhuyễn thể biển là tàn tích thức ăn người xưa để lại. Căn cứ đặc điểm di vật cho thấy hang Đông Trong vừa là nơi cư trú, vừa là nơi mộ táng của người Việt cổ thời Văn hoá Hạ Long.

Theo các nhà khảo cổ, các di chỉ Văn hoá Hạ Long trên vịnh Bái Tử Long có giá trị rất cao về văn hoá và lịch sử, đem lại cho các nhà khoa học những nhận thức mới trong việc nghiên cứu về văn hoá tiền sử vùng Đông Bắc Việt Nam. Qua đó góp phần tôn vinh giá trị văn hoá lịch sử cho di sản thế giới Vịnh Hạ Long.

Đại Dương