“Quảng Ninh có thể được coi là một trong những mảnh đất kỳ lạ của hành tinh, một sản phẩm có một không hai, vừa là của tạo hoá, vừa là của chính con người... Nơi đây, mỗi bờ cát, mỗi con sóng đều thấm đượm những hạnh lạc và ưu tư, những nước mắt và nụ cười, những giọt mồ hôi và cả máu đỏ của bao nhiêu con người... Tất cả cứ lắng đọng lại cùng thời gian, trầm tích trong những lớp đất đá, cỏ cây, trời mây, sóng nước, mỗi góc phố, con đường, xóm thôn, bến bãi... làm lay động lòng người...” - Giáo sư Vũ Khiêu từng viết như thế về mảnh đất Quảng Ninh, nơi mà trải qua biết bao thăng trầm lịch sử, những địa danh của Vùng mỏ thân yêu cũng đã bao lần thay tên, đổi họ...

Vùng đất cửa ngõ phía Tây có tên cổ là An Sinh, tức nơi sinh sống yên ổn, còn cái tên Đông Triều mãi đến thời vua Trần Dụ Tông mới có. Đông Triều cũng có nhiều cách giải thích khác nhau, phổ biến là triều đình phía Đông, nơi quê gốc nhà Trần, có mồ mả tổ tiên, được lập đền thờ phụng, hàng năm triều đình đều kéo về cúng bái, lễ lạt. Nhưng cũng lại có giải thích xuất phát từ tên ngôi làng cổ Triều Khê, nơi nước thuỷ triều hay lên đến đấy. Đây cũng là ngôi làng tôn Trần Liễu làm Thành hoàng làng, làng vốn ở phía Đông của Hải Dương nên gọi là Đông Triều.

Nhộn nhịp bến tàu khách Tuần Châu. Ảnh: Thu Nguyên

Nếu như An Sinh xưa sông nước mênh mông, chỉ có khu vực phía Bắc cao ráo, có nhiều đồi núi thì Uông Bí lại khác, các làng Uông Thượng, Uông Hạ nằm dọc theo sông Uông ở khu vực phía Đông; còn phía Tây có các làng Bí như Bí Trung, Bí Thượng, Bí Chợ… Các làng Bí nằm trong tổng Bí Giàng. Sau Cách mạng Tháng Tám, vùng này được lập thành xã Uông Bí thuộc huyện Yên Hưng. Ngược lại, Hoành Bồ xưa kia là cả một vùng dân cư rộng lớn, gồm cả Hạ Long và phần lớn Vân Đồn bây giờ (trừ đảo Cái Bầu), thời Lê ghi là Hoành Phố. Còn Vân Đồn tức núi mây có đồn kiểm soát của quan quân. Ai cũng biết, dưới thời Lý vào năm 1149 trang Vân Đồn đã được thành lập và thịnh vượng tới thời Trần, thời Lê, nhưng thuyền các nước vào dâng sản vật đều phải dừng ở đây chứ không được vào sâu hơn. Các đồn này có ý nghĩa về quốc phòng rất cao. Kết quả khai quật khảo cổ tại khu vực bến Cái Làng (Quan Lạn) gần đây đã cho thấy dấu vết một dãy nền nhà cổ kéo dài, có thể là nơi đồn trú xa xưa của quan quân Đại Việt.

Cũng là vùng đảo nhưng Cô Tô dưới thời phong kiến rất vắng vẻ, thuyền bè qua lại đánh cá cũng về ngay chứ không dám ở lại vì giặc cướp hoành hành rất mạnh. Khi Nguyễn Công Trứ làm Tổng đốc Yên Quảng, có một toán người đã nộp 100 đầu tên cướp để lập công rồi xin được lưu lại Cô Tô. Nguyễn Công Trứ đã làm đơn gửi triều đình xin cho nhóm người Hoa này cư trú tại đây. Triều đình chấp thuận, làng đó được đặt tên là Hướng Hoá, tức là thay đổi theo một chí hướng khác. Cũng vì vậy mà vùng đất này có nhiều cái tên gắn với chữ Hán. Ngay như tên Cô Tô hay Cô Tô con, đọc chính xác là “cẩu thầu” hay “cẩu thầu chảy”, tức là nơi các hòn đảo chụm lại với nhau như đầu chó và đầu chó con; chỉ có Nguyễn Công Trứ không hiểu sao lại đặt là núi Chàng Sơn? Giờ ở Cô Tô cũng vẫn còn những địa danh có chữ Vàn, tức các bãi cát như Hồng Vàn, Bắc Vàn, Vàn Chảy…

Ngược lại, tưởng nhớ những người có công với quê hương, như Quảng Yên từng có đường phố chính là đường Trương Quốc Dụng, nhưng vì nhiều người không biết lai lịch vị tướng này là ai nên sau đã bỏ đi. Thật ra, ở Tiền An, TX Quảng Yên giờ vẫn còn đền Quan Đại, thờ quan đại thần Trương Quốc Dụng ở thời vua Tự Đức, tổng chỉ huy chiến dịch đánh dẹp giặc Tạ Văn Phụng - nỗi khiếp sợ của triều đình nhà Nguyễn một thời từ trước khi thực dân Pháp sang xâm lược nước ta - và hy sinh ở Tiền An. Xét cả cuộc đời, ông cũng là người văn võ toàn tài, từng viết quyển “Thoái thực ký văn” ghi chép lại những kiến thức khắp Bắc Nam rất sâu sắc, trong đó ông đã kể tới mười mấy giống lúa của nước ta hồi ấy…

Các địa danh gắn với những nhân vật lịch sử còn có Hải Chi (tên cũ của Ba Chẽ), ông tên thật là Trần Ngôn Chi, nguyên là Uỷ viên BTV Thành uỷ Hải Phòng, được tăng cường cho Vùng mỏ. Trong cuộc mít tinh cướp chính quyền ở Hòn Gai năm 1945, chính ông là người đã có phần diễn thuyết ấn tượng, được đồng bào hết lòng ủng hộ, góp phần giành thắng lợi quyết định cho Việt Minh. Thời gian sau đó, tình hình ở Hải Ninh hết sức phức tạp, vì vậy ta lại cử Hải Chi (lúc ấy là Trưởng Ban cán sự tỉnh Quảng Yên) về làm Bí thư Tỉnh uỷ. Ông ra Hải Ninh, thấy thiếu cán bộ quá nên quay về xin thêm người. Tuy nhiên, quá trình đi biển quay lại Hải Ninh thì bị bọn Việt quốc, Việt cách lừa bắt được, giết chết. Sau này, thay Hải Chi, Hoàng Chính nhận quyết định về làm Bí thư Tỉnh uỷ Hải Ninh. Ông chủ trương ra Ba Chẽ lập căn cứ địa, rồi xin lập huyện mới đặt tên là Hải Chi để ghi nhớ về người đồng chí đã hy sinh, đồng thời là Bí thư đầu tiên của tỉnh Hải Ninh ngày ấy.

Thực tế thì các địa danh của Quảng Ninh khá phức tạp vì ảnh hưởng của nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong đó có các dân tộc thiểu số mà dấu ấn của sự sinh sống và lao động khai phá đã tạo nên các địa danh còn lại đến ngày nay. Như các địa danh có chữ Na, Nà giờ vẫn còn tồn tại khá nhiều ở Bình Liêu chẳng hạn. Na, Nà theo tiếng Tày, Nùng nghĩa là cánh đồng, cho thấy người Tày đã đến khai phá sớm ở những vùng đất này. Sự ảnh hưởng của tiếng Hán cũng rõ nét ở nhiều cái tên mà Móng Cái là ví dụ. Móng Cái là cách đọc theo tiếng Quảng Đông của Mang Nhai (phố Mang) là chữ Hán, nghĩa là phố bên thác nước. Sông chảy qua cầu Ka Long ra biển người dân vẫn gọi là sông Mang hay Thác Mang. Khu phố sầm uất gần sông Ka Long, nơi từng có những lò gốm sứ cũng được người dân gọi là phố Mang hay phố Thác Mang. Ngược lại, có tên thì lại “nửa tây, nửa tàu” như Mông Dương chẳng hạn. Sở dĩ vậy vì khi người Pháp tìm than ở đây thì than đều ở dưới mức dương, họ khoanh lại một vùng đề là “Moins Dương”, dương là tiếng Hán, ta đọc là Mông Dương. Cũng vì vậy, than ở đây phải khai thác bằng kỹ thuật đào xuống thấp gọi là hạ “moins” (moăng), ta đọc là hạ moong.

Phơi lưới. Ảnh: Đỗ Kha

Ly kỳ nhất có lẽ là những cái tên gắn với thủ phủ của tỉnh hiện nay. Về nghĩa gốc của từ Hòn Gai, thực dân Pháp từng dịch là “đảo của những bụi gai”, nhưng đó là đảo nào thì đến giờ vẫn chưa rõ. Chữ Hòn Gai cũng từng được phiên âm là Hongay. Khi hợp nhất đặc khu Hòn Gai và Quảng Yên thì chữ Hòn đổi thành chữ Hồng nghe thuận hơn, cái tên Quảng Hồng đi vào văn tự chính thức từ đấy. Tuy nhiên, khi người Hoa vào đây đánh cá không phiên âm được chữ Hòn Gai mà gọi là Hoóng Hổi, viết thành chữ, đọc âm Hán Việt là Hồng Hải. Chính vì vậy, trong bản đồ Trung Quốc vẽ có giai đoạn địa danh Hồng Gai lại là Hồng Hải. Khi người Pháp đến đây tìm mỏ, họ vào vịnh Cửa Lục đậu thuyền ở Hòn Gạc. Năm 1884, triều đình ký văn tự bán khu mỏ cho Pháp thì họ đề là vùng mỏ HonGac. Khoảng những năm 1970, sách báo của ta dịch ra lại là Hòn Gấc.

Còn cái tên Hạ Long thì nhiều khả năng là khi chữ quốc ngữ ra đời mới có. Hiện nay, mọi người hay lý giải gắn với truyền thuyết rồng xuống, còn Bái Tử Long là đàn rồng con chầu về lạy mẹ… nhưng các sách cổ Trung Quốc chỉ gọi đây là biển Vạn Ninh, Ngọc Sơn, các nhà thơ xưa của ta gọi là Lục Thuỷ, Lục Hải, biển Vân Đồn, đến triều Nguyễn thì gọi là vịnh Nghiêu Phong, Hoa Phong… Có một cách giải thích khác về Hạ Long, đó là chỗ đậu thuyền theo cách gọi của người Hoa vốn ngày xưa làm ăn rất đông ở vùng biển này. Khi xuống buồm, thả neo để đậu thuyền họ thường giục nhau “xe lủng”, chữ này viết và đọc ra âm Hán - Việt là Hạ Long. Trong văn tự thì tên Hạ Long có trong bức điện của tên Henri Rivière báo về Pháp quốc đã chiếm được vùng vịnh này vào ngày 12-3-1883, còn tên Hạ Long thực sự có từ bao giờ thì chưa rõ. Bãi Cháy cũng có những cách giải thích khác nhau. Có chỗ nói là nơi nghi binh đốt lửa của quân dân nhà Trần trong trận chiến với quân Nguyên Mông trên dòng Cửa Lục; lại có người giải thích là Vạn Chài, hay Vạ Cháy (chỗ thui thuyền) do ngư dân dùng cỏ, giàng giàng thui thuyền quanh năm mà thành...

Có giai đoạn, những địa danh gắn với người Hoa đều được đổi lại theo tên cổ như Móng Cái là Hải Ninh, trong đó, hải là biển, ninh là an ninh. Chữ ninh này và chữ an hay yên (yên ổn, bền vững) xuất hiện rất nhiều trong các địa danh đều xuất phát từ tâm nguyện hoà bình, yên ổn làm ăn của người dân cũng như ý chí các triều đại phong kiến nước ta trong lịch sử dân tộc luôn phải đấu tranh chống lại sự xâm lược của các nước lớn. Cũng có những cái tên cổ đến giờ vẫn chưa giải thích được nghĩa của nó, như Cẩm Phả, Cửa Ông (đầu tiên là Cửa Sót, sau thành Cửa Suốt), chỉ biết rằng giờ vẫn còn trong các bài vè dân gian. Có người từng cho rằng chữ Ông trong Cửa Ông là nói đến tục thờ cá Voi (cá Ngư Ông) nhưng lại có người không đồng tình và lý giải rằng, biển Quảng Ninh đều nằm trong vịnh, có các đảo đá che chắn nên sóng gió không dữ dằn như khu vực biển miền Trung, Nam Bộ. Vì vậy, trong tâm linh người dân không có tục thờ cá Voi, loại cá hay cứu giúp ngư dân đánh cá ngoài khơi như dân biển các vùng khác…

(Bài viết có sử dụng tư liệu của nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Tống Khắc Hài)

Phan Hằng