Tôi quê gốc ở Nam Định. Ngày tôi còn bé, cha tôi vẫn thường hay kể về những dòng sông, bến đò quê tôi, ấn tượng nhất trong tôi là khi nghe cha tôi kể về những cây cầu có mái lợp theo kiểu “thượng gia hạ kiều” (trên là nhà dưới là cầu) cong cong như cây cầu vồng. Tôi cứ mặc sức tưởng tượng ra những cây cầu cong cong ấy bắc qua sông đã có cả vài trăm năm tuổi với mái ngói thâm nâu, với những mặt cầu lát đá xanh nhẵn bóng dấu chân người. Những cô thôn nữ mặc áo bà ba, quần thâm, chít khăn mỏ quạ, đội nón lá trắng lấp loáng đang gánh lúa lên cầu. Có nhiều người ngồi nghỉ trên hàng ghế dài dọc cầu, những gánh lúa vàng thơm nức mùi hương lúa chín. Tiếng sáo diều vi vu. Dòng sông trong leo lẻo, những đám bèo lục bình hoa tím lững lờ trôi. Những chiếc thuyền nan chở ngồn ngộn lúa vàng ngược xuôi trên dòng sông Ngọc. Lũ trẻ con tồng ngồng bơi lội nô đùa. Tôi thầm ao ước có một ngày được về thăm quê, được bước đi trên những cây cầu cong cong thơ mộng ấy. Tuổi thơ tôi cứ thế trôi đi cùng với những giấc mơ, những tưởng tượng về những dòng sông, với những cây cầu của quê hương.

Bà con vẫn đi chợ qua cây cầu này.

Tôi về thăm quê khi đã là một người lính, nhưng trong tôi vẫn còn nguyên cái hình ảnh ngày xửa ngày xưa về quê hương, về những cây cầu ngói bắc trên sông. Tôi muốn tự mình khám phá những dòng sông, những cây cầu trong suốt những ngày ở thăm quê cha đất mẹ. Cầu Thượng Nông ở xã Bình Minh, huyện Nam Trực (hay còn gọi là cầu ngói chợ Thượng) cách làng tôi chỉ chừng hơn chục phút đi bộ. Cầu bắc trên sông Ngọc, phần nhà của cầu gần như vẫn còn nguyên vẹn. Mái lợp ngói mũi chuyển màu nâu sẫm như phôi phai cùng năm tháng. Hàng cột và vì kèo gỗ lim đã lên nước đen bóng. Hàng ghế dọc hai bên thành cầu giờ không còn, người ta đã xây bằng gạch và lát bằng tấm bê tông xen giữa những hàng cột. Những phiến đá xanh lát mặt cầu nhẵn bóng như mài vẫn còn in dấu chân bao lớp người dân quê tôi. Hai bên mố cầu được xây bằng đá xanh phiến lớn bây giờ được xây bao lại bằng những viên gạch bê tông để chống xói mòn, dòng sông bị thu hẹp lại, cỏ dại mọc um tùm, còn đâu nữa cái thơ mộng của ngày xưa... Một bà cụ thấy tôi đứng lặng nhìn cây cầu liền đến hỏi:

- Bác ở đâu tới đây?

- Con cũng người huyện nhà thôi cụ ạ!

- Chắc bác đi xa lâu rồi giờ mới trở lại?

- Vâng thưa cụ, lần đầu tiên con về... (tôi thấy cay cay mũi bởi quê hương mình đấy mà cho đến bây giờ mình mới được biết, được về).

Bà cụ nhìn tôi rồi đọc một bài thơ dài về cây cầu ngói Thượng Nông này. Cụ đọc thuộc lòng từng câu, từng chữ như các cụ xưa đọc Kiều vậy. Ôi sao mà giống như những gì cha tôi đã kể cho tôi nghe từ mấy chục năm trước quá. Bây giờ đâu còn cảnh những cô thôn nữ áo nâu yếm thắm khăn mỏ quạ gánh lúa qua cầu nữa, lúa được tuốt ngay ngoài đồng rồi chở về nhà bằng xe cơ giới. Bà cụ cười, cái cười của người già luôn nhớ về thời xưa cũ, cụ bảo:- Bây giờ cầu hư hỏng nhiều, dân làng cũng không có mấy tiền mà sửa, cứ đầu cá vá đầu tôm. Để mất cây cầu ngói này là hỏng mất linh hồn của làng của xã, hỏng mất vật báu của cha ông mấy trăm năm để lại.

Cầu ngói Chợ Lương, xã Hải Anh, huyện Hải Hậu.

Nghe bà cụ kể về những cây cầu mái ở quanh vùng, tôi lại một mình rong ruổi đi. Đến thị trấn Cổ Lễ men theo bờ con sông đào tìm đường về xã Trực Chính. Dòng sông nhỏ đôi chỗ đặc kín những đám bèo lục bình ngăn ngắt tím. Tiếng máy dệt khua lách cách từ một nhà ven đường. Khác hẳn cây cầu ngói Thượng Nông, cầu mái ở Trực Chính, huyện Trực Ninh, làm hoàn toàn bằng gỗ và tre, mái lợp lá gồi, mọi liên kết đều được buộc bằng mây. Những đứa trẻ nô đùa trên cầu, có đứa vô tư nằm ngủ ngay trên sàn cầu. Tôi không biết cây cầu này làm từ bao giờ nhưng chắc là cũng đã lâu lắm; bởi theo lời bà lão bên cầu ngói Thượng Nông kể, thì khi bà còn nhỏ xíu đã từng đi qua cây cầu này rồi. Hỏi mấy cô gái đang làm đồng thì nghe nói rằng cầu có lâu lắm, chỉ thấy các cụ trong làng bảo thế. Dòng sông có chiếc cầu mái gồi cong cong bắc ngang nối đôi bờ, mặt nước phẳng lặng soi bóng bờ tre. Nhìn lũ trẻ ngồi chơi trên cầu, thấy cuộc sống thật yên ả, thanh bình. Có lẽ ở làng quê này cây cầu mái là nơi hội tụ sinh hoạt cộng đồng, nơi bày tỏ những niềm vui, những cuộc trò chuyện và của cả những mối tình...

Các cháu bé ngồi chơi trên cầu.

Con đường về Hải Hậu xe đi như mắc cửi. Cầu ngói Chợ Lương bắc ngang dòng Trung Giang được xây dựng từ thế kỷ thứ XVI (thuộc xã Hải Anh, huyện Hải Hậu) là một trong ba cây cầu mái nổi tiếng cả nước mới được trùng tu. Người ta vẫn giữ lại toàn bộ chân cầu được làm bằng những trụ đá xanh và hai bức tường hồi có cửa vòm của nhà cầu làm từ mấy trăm năm trước vẫn là nguyên bản của cây cầu cũ. Phần mặt cầu và nhà cầu bằng gỗ, mái lợp ngói mũi đã được làm lại hoàn toàn. Cây phượng già vươn cành rủ bóng mát che trên mái cầu. Từ mấy trăm năm nay, cây cầu là nơi qua lại của người dân khi đi chợ Lương, lúc đến chùa Lương lễ Phật. Cầu còn là nơi ngồi hóng gió, ngắm trăng, hò hẹn của biết bao đời người. Trong tôi bỗng vọng về giai điệu bài hát “Đợi” của nhạc sĩ Huy Thục phổ thơ Vũ Quần Phương; “...Em đứng trên cầu đợi anh, đứng một ngày đất lạ thành quen, đứng một đời em quen thành lạ...”… Không biết trên cây cầu này đã có bao nhiêu đôi gái trai chờ đợi hẹn hò? Bài hát ấy, lời thơ ấy hoà với cây cầu xưa cũ này sao mà tình đến thế, quyến rũ đến thế. Ngày xưa trai gái “phải lòng” nhau khi gặp chỉ cần một ánh mắt hay một cái vẫy tay là đã hiểu ý nhau sẽ đến nơi nào tình tự. Ở một miền quê yên ả như nơi này thì cây cầu là nơi thơ mộng nhất, là điểm hẹn lý tưởng nhất của các cặp tình nhân…

Bây giờ thời đại của bê tông cốt thép, người ta làm được những cây cầu hiện đại bắc qua những dòng sông rộng mênh mông. Nhưng những vần thơ, nốt nhạc sẽ không còn thi vị nữa khi trên những dòng sông quê tôi không còn những cây cầu mái cong cong nối nhịp. Tôi nhớ mãi lời bà cụ già bên cầu Thượng Nông: -Mất cây cầu ngói này là mất đi hồn cốt của làng, của xã, mất đi báu vật của cha ông mấy trăm năm để lại...

Hoài Giang  (CTV)